Weblog

"Brandhout is slechter dan kolen, olie en gas"

“Met zonnecellen en windmolens is de energieopbrengst nog zo gering dat we de nodige verlaging van de CO2-uitstoot bij lange na niet halen. Terwijl twee miljard arme mensen op aarde nog steeds afhankelijk zijn van brandhout om hun potje eten te kunnen koken (bron: Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties), zetten wij voor onze ‘luxe’ opnieuw hout in om in onze energiebehoefte te voorzien. Zij het met een mooiere term: biomassa, niet alleen van hout uit bomen, maar ook van bijvoorbeeld landbouwgewassen en hun afvalproducten, zoals zaden, stengels en zaagsel.”  Leffert Oldenkamp, adviseur Bosbeheer, licht toe waarom volgens hem biomassa in het algemeen en hout in het bijzonder als brandstof niet duurzaam zijn en ons niet helpen de uitstoot van CO2 te reduceren.

Berg houtchips

Een berg houtchips, met daarachter de stammetjes waaruit die gemaakt worden. Het hout is matig van kwaliteit maar goed genoeg voor gebruik in vezelplaten.

Bomen en bossen hebben grote betekenis voor de samenleving: ze leveren hout waar we van alles van kunnen maken, maar zorgen ook voor een aangename omgeving (recreatie, verkoeling op warme dagen, zuivere lucht, voortbestaan planten en dieren). De laatste tijd staat bos extra in de belangstelling, omdat het broeikasgas koolstofdioxide (CO2) opvangt uit de lucht.

Omdat bomen de koolstof (C ) uit koolstofdioxide halen voor hun groei en ons daar zuurstof (O2) voor teruggeven, is het belangrijk dat de groeicapaciteit van bossen in stand wordt gehouden. Als we te veel hout kappen of als we nalaten om bossen te verjongen, gaat het niet alleen mis met de toekomstige houtvoorziening maar zijn bossen ook niet meer in staat om voldoende CO2 uit de lucht op te nemen.

Vroeger gebruikten we hout vooral als brandhout om op te koken en mee te verwarmen. Daarmee is veel bos verloren gegaan. Sinds het begin van de industriële revolutie (1750 in Groot-Brittannië, 1850 in Nederland) zijn we steeds minder hout gaan verbranden en is het gebruik van de fossiele brandstoffen steenkolen, aardgas en aardolie toegenomen. Echter, het verstoken van zowel hout als van fossiele brandstoffen heeft CO2-uitstoot tot gevolg. En die uitstoot moet nu juist worden verlaagd. Terug naar het verbranden van hout is dus geen vooruitgang, sterker nog: het is achteruitgang.

“Als we geen CO2 willen uitstoten, dan zijn koolstofhoudende energiebronnen uit den boze”

Er zijn verschillende bezwaren om hout voor energie te gebruiken. Vanwege een uiterst laag rendement bij de winning van energie uit hout is er zo veel grond nodig, dat er al gauw houttekorten dreigen te ontstaan (bron: MacKay). Daarnaast gaat de houtoogst gepaard met vernieling van bos-ecosystemen.

Voor fossiele brandstoffen (steenkool, bruinkool, aardolie, aardgas) onderschrijven we vrij unaniem dat ze in de grond moeten blijven. Echter, de uitstoot van biobrandstoffen (pellets, chips, biodiesel etc.) ontmoet heel weinig bezwaren. Alsof de daaruit afkomstige CO2 geen broeikasgas is. Fossiele brandstoffen zijn uit dezelfde plantaardige en dierlijke stoffen ontstaan als biobrandstoffen. Over lange tijd zijn daarin koolwaterstoffen gevormd, die minder CO2 uitstoten per eenheid op te wekken energie. Biomassa (jong materiaal) levert dan ook een hogere uitstoot dan de fossiele brandstoffen (oud materiaal).

Bovendien zijn fossiele brandstoffen beter hanteerbaar waardoor een hoger rendement haalbaar is. De hogere uitstoot van biomassa ten opzichte van fossiele brandstoffen geldt ook wanneer via bewerkelijke en energievretende procedés uit hout of zaden biobrandstoffen worden gemaakt. Als we geen CO2 willen uitstoten, dan zijn koolstofhoudende energiebronnen uit de boze.

“Vermogen om CO2 in bossen vast te houden neemt af”

Het doel van de energietransitie is niet alleen minder CO2 uit te stoten, maar ook de hoeveelheid CO2 die zich al in de lucht bevindt drastisch omlaag te brengen. Daar kunnen vooral bomen aan bijdragen, mits ze lang genoeg goed kunnen groeien. Onze bossen worden daar steeds minder geschikt voor. Het aandeel CO2 dat na kortere tijd al uit struiken, korte vegetaties, bladeren, knoppen, bast, dood hout e.d. in de lucht komt, neemt bij de huidige beheermethoden toe. Daarnaast wordt plantmateriaal door verschillende organismen (kleine dieren, wormen, schimmels, bacteriën) en grazers (reeën, herten, koeien, paarden) verteerd en komt CO2 via mest in roulatie. Dus lang niet alle CO2 in (bos)ecosystemen is daadwerkelijk in opslag.

Alleen gezonde bomen kunnen CO2 eeuwen vasthouden. Organisch materiaal (veen, dikke laag humus), afgedekt door een laag grond, doet het ook goed. De bosontwikkeling ontwikkelt zich wereldwijd naar een toestand met snellere roulatie van CO2. Om meer CO2 vast te kunnen leggen en de hoeveelheid daarvan te laten dalen is vooral extra groei (stijgende houtaanwas) essentieel. De gemiddelde aanwas neemt echter alleen maar af.

Er is na perioden waarin bos voornamelijk vernield werd, wel weer bos aangeplant of hersteld, maar wereldwijd neemt de bosoppervlakte jaarlijks met 4 tot 7 miljoen hectare af. In Nederland is sinds 1990 ongeveer 15% van het toen aanwezige bos verdwenen (bron: Wageningen University & Research). Geringere oppervlakte bos betekent ook minder aanwas van nieuw bos.

In bestaande bossen zijn door selectieve kap de beter groeiende bomen voor een deel verdwenen en die ontwikkeling gaat door (bijvoorbeeld in Natura 2000 gebieden en in tropisch regenwoud). Daarnaast wordt er te weinig verjongd met boomsoorten die goed groeien. Door begrazing met vee gaat verjonging verloren en er ontstaat veel dood hout dat CO2 laat ontsnappen. Het aandeel oud bos is te hoog, waardoor de groei stokt.

“Stop de subsidie op het verbranden van biomassa, doe er iets nuttigs mee”

Een gezond bos in het Bohemerwoud met voortdurend nieuwe aanwas.

Pas wanneer het CO2 -gehalte in de atmosfeer met behulp van allerlei maatregelen een lagere waarde heeft bereikt en de wereldwijde toestand van onze bossen aanzienlijk is verbeterd (meer en beter groeiend bos) kan men voorzichtig overwegen hout voor energie te gebruiken. Maar dat zal nog even duren.

Vooralsnog zal het stopzetten van de subsidie op verbranden van biomassa (met name hout, pellets en chips) een beter signaal zijn dan het zwaarder belasten van aardgas. Men kan – voor de klimaatdoelen en voor de houtvoorziening - het geld beter gebruiken voor aanleg van meer bos.

Portretfoto Leffert Oldenkamp

Leffert Oldenkamp

Leffert Oldenkamp is adviseur bosbeheer.

Reactie toevoegen

U kunt hier een reactie plaatsen. Ongepaste reacties worden niet geplaatst. Uw reactie mag maximaal 2000 karakters tellen.

Uw reactie mag maximaal 2000 karakters lang zijn.

Reacties

  • Citaat uit dit betoog:“In Nederland is sinds 1990 ongeveer 15% van het toen aanwezige bos verdwenen (bron: Wageningen University & Research). Geringere oppervlakte bos betekent ook minder aanwas van nieuw bos”.
    Mijn vragen gaan over de bomen in de stad die massaal gekapt mogen worden.

    1 welke organisatie monitort deze bomenkap in de stad?
    2 moeten ze vervangen worden door nieuwe bomen en hoe gebeurt dat?
    3 welke organisatie monitort deze vervanging?
    4 hoeveel CO2 legt een volwassen boom vast en hoeveel ‘nieuwe bomen aanplant’ is nodig om de oude boom te compenseren?

    Ik ben benieuwd naar jullie ervaring

    Van: P lievense | 01-10-2018, 06:28

  • Waarom is het toch zo lastig om de feiten strak onder elkaar te krijgen?

    Het citaat uit de start-blog ‘…. In Nederland is sinds 1990 ongeveer 15% van het toen aanwezige bos verdwenen (bron: Wageningen University & Research)….’ is denkelijk afkomstig uit het artikel ‘Het Nederlandse bos als bron van CO2’, Vakblad Natuur Bos Landschap, September 2017, p. 6). Het gaat in het citaat over de mobiliteit van het bos: hoeveel bestaand bos verdwijnt er en hoeveel nieuw bos komt er bij. De onoplettende lezer van de blog zou zo maar de indruk kunnen krijgen dat het bos in Nederland in rap tempo aan het verdwijnen is, maar dat wordt zeker niet door feiten gestaafd: bovenstaand artikel laat zien dat de hoeveelheid bos in 1990 362.000 hectare was en dat we in 2017 365.000 hectare hebben, 3.000 hectare meer bos dus dan in 1990….

    Die 365.000 Nederlandse hectaren bos legden in 2017 netto zo’n 2 Mton CO2 per jaar vast (bron: zelfde artikel als hierboven) met de huidige praktijk van oogsten van hout voor o.a. bouwmaterialen en energie. We kunnen dus – in evenwicht - een extra hoeveelheid hout verstoken in de houtkachel overeenkomend met een CO2-uitstoot van 2 Mton waarbij er geen enkel molecuul CO2 extra in de atmosfeer gebracht wordt. Anders dan het geval is verwarming met kolen, olie en gas waarbij elk vrijkomend molecuul CO2 zonder menselijk ingrijpen nog miljoenen jaren ondergronds gebleven zou zijn.

    Nogmaals: haardhout is dus wat betreft CO2 problematiek veel beter dan kolen, olie en gas. Mits beperkt tot ~2 miljoen kubieke meter haardhout extra, anders gaan we roofbouw op onze Nederlandse bossen plegen. Wie weet is dit een optie voor de buitengebieden waar warmtenetten e.d. nooit een optie zullen zijn. En natuurlijk gaan we - bij regelgeving - wel letten op fijnstof-vriendelijkere haarden!

    Van: Berry Kock, bedenker van LedAdvisor | 17-09-2018, 17:04

  • Het verbaast mij al jaren, dat biomassa - waaronder dan vooral hout - gezien wordt als een bron voor hernieuwbare energie. Het onderscheid tussen een kort- en langcyclische kringloop is feitelijk geforceerd, omdat ook CO2 uit kolen of aardgas in beginsel in een korte kringloop kan worden opgenomen. Daarvoor zijn inderdaad bossen nodig, nog los van de al geschetste voordelen. Qua energy-efficiency en ook thermodynamisch gezien scoren fossiele brandstoffen, in het bijzonder aardgas hoger dan biomassa.

    Van: Ad Lansink | 13-09-2018, 19:58

  • Tussen fossiele energie en bio-massa energie zit wel een groot verschil; fossiel is 100 miljoen jaar geleden vastgelegen CO2 dus geen kringloop en bio-massa is CO2 dat zich in een korte kringloop bevind (ong.30 jaar). Daarom is snel afstappen van fossiel noodzakelijk en is gebruik van bio-massa een redelijke tussenstap naar de overgang op echt verantwoorde energiebronnen zoals wind/zonne-energie.

    Van: hugo spruit | 08-09-2018, 17:14

  • Afname bosareaal in Nederland is gebaseerd op WUR publicatie. De werkelijkheid is erger, bestudeer de bosvisie van SBB maar eens.
    De vergroening van de aarde slaat op begroeiingen die nog slechts heel weinig volwassen bomen laten zien en er dus nog maar sprake is van kortcyclische CO2 opslag. De bossen, die nog steeds verdwijnen, zijn volgroeid met hoge voorraden hout. Appels en peren dus.

    Van: Leffert Oldenkamp | 08-09-2018, 13:01

  • Zie pagina 5 van het rapport 'Nederlands bosbeheer en bos- en houtsector in de bio-economie - Scenario’s tot 2030 in een internationaal bio-economie perspectief' van Wageningen Environmental Research, Wageningen Economic Research en Stichting Probos, september 2016 (https://vnp.nl/wp-content/uploads/2016/09/Wat-snijdt-hout.pdf) met het volgende feit: ‘De jaarlijkse houtoogst in Nederland bedraagt op dit moment slechts 55% van de jaarlijkse groei’.

    Er wordt dus meer CO2 gebonden in Nederlandse bossen dan dat er vrijkomt uit houtkachels gestookt met Nederlands hout. Anders dan met fossiele brandstoffen brengen we met houtkachels geen extra CO2 in de atmosfeer maar we laten slechts een deel van de CO2 weer vrijkomen die continue in Nederlandse bossen vastgelegd wordt.

    Mijn conclusie: brandhout is beter dan kolen, olie en gas, in ieder geval in Nederland!

    Van: Berry Kock | 07-09-2018, 15:20

  • De bewering dat er 15% bos is verdwenen in NL sinds 1990 klopt niet. https://www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/Onderzoeksinstituten/Environmental-Research/Projecten/Bosinventarisatie/Resultaten.htm Er is wel een onderzoek (ook van WUR) dat er een lichte afname van bos laat zien vanaf 2013. Als belangrijke reden wordt aangeven dat er tegenwoordig meer voor andere natuur met open karakter wordt gekozen dan bos. Ook bij de bewering dat er wereldwijd sprake is van afname van bos kan je een vraagteken zetten. Diverse onderzoeken laten zien dat er sprake is van vergroening van de Aarde. https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/aarde-steeds-groener

    Van: Herman Vruggink | 06-09-2018, 13:25

  • In reactie op Hovius: Inderdaad gemeente Renkum is noch bosbouwkundig noch in klimaat opzicht goed bezig. Maar gemeente is in goed gezelschap: Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en veel andere terreinbeheerders vormen goed groeiende bossen om tot ecologische woestenijen.
    In reactie op Debets: Tak- en tophout heeft een belangrijke functie voor opbouw van bodem voor voeding en adsorptiecapaciteit in het algemeen. Dus over het algemeen in het bos achter laten.

    Van: Leffert Oldenkamp | 31-08-2018, 10:39

  • Fantastisch artikel, mag ik dit gebruiken in reactie naar natuurmonumenten?
    Natuurmonumenten is in onze gemeente (Renkum) met een enorme kaalslag bezig. duizenden bomen gaan om, reden: ze horen hier niet thuis. (Amerikaanse Douglas en Japanse Lariks). Paden worden aan gort gereden. Terwijl juist in het bosplan van de Gemeente staat dat een gemengd bos juist goed is en dat ze dat onderschrijven. kijk naar www.gelderlander.nl/renkum/natuurmonumenten-blest-bomen-voor-kap-op-drie-meter-hoogte-om-uitwissen-door-actievoerder-te-stoppen~aabf75e7f/

    Van: Thomas Hovius | 30-08-2018, 14:45

  • Geweldig artikel. Vooral de vermelding dat jong hout en fossiele brandstoffen dezelfde oorspong hebben is van groot belang. Stopzetten die subsidies daarop dus, biomassa = bio-mess.

    Van: Tjip Koopmans | 30-08-2018, 12:42

  • Als we de bossen niet goed beheren loopt de CO2 opslagcapaciteit terug, dat klopt. Maar bij goed bosbeheer hoort ook snoeien, kappen, verjongen. Dan is de vraag wat we met deze biomassa doen. Verbranden is niet de beste optie, maar alles maar laten liggen ook niet. Als er geen nuttige functie te bedenken valt, dan is opstoken of vergassen zo gek nog niet. Maatschappelijk ontstaat het beeld dat bosonderhoud altijd destructief is en dat bomen nooit door mensenhand verwijderd mogen worden. Dat is een verkeerd beeld.

    Van: frans debets | 30-08-2018, 09:12

  • Zeer duidelijk artikel, bravo!!

    Van: Dick de Hoop | 29-08-2018, 18:44

Hoort bij